Ίσως η Σίβυλλα κάτι να είχε ακούσει

Ίσως η Σίβυλλα κάτι να είχε ακούσει

Η τέταρτη Εκλογή είναι ένα γοητευτικό και παράξενο ποίημα που δημοσίευσε ο Βιργίλιος Μάρων νέος ακόμη, το 39 περίπου π.Χ. Σ’ αυτό ο μέγιστος Λατίνος ποιητής μιλάει για μία μελλούμενη, τρισευτυχισμένη και παραδείσια Χρυσή Εποχή, την αρχή της οποίας σηματοδοτεί η γέννηση ενός θείου βρέφους. Αργότερα, τον τέταρτο αιώνα, ο διάσημος ρήτορας από τη Νουμιδία και σύμβουλος του αυτοκράτορα Μ. Κωνσταντίνου, ο Λακτάντιος θα δεί, όπως και πολλοί άλλοι χριστιανοί την περίοδο εκείνη, την τέταρτη Εκλογή ως μία προφητεία αναφερόμενη στην έλευση του Χριστού.

Όμως, ο μεταφραστής της Βίβλου στα λατινικά Ιερώνυμος θα πεί ότι είναι εξωφρενικό να περνιέται ο «παγανιστής» Βιργίλιος για προφήτης. Ανάμεσα στην ενθουσιώδη αποδοχή της Εκλογής ως προφητείας και την απαξίωσή της στέκει ο ιερός Αυγουστίνος.

Ίσως κάτι να είχε ακούσει για τον μοναδικό Σωτήρα η Σίβυλλα, γράφει στην Επιστολή 258. Και μιλάει για τη Σίβυλλα γιατί αυτή επικαλείται ως πηγή της προφητικής του πρόρρησης ο ίδιος ο Βιργίλιος στην αρχή της Εκλογής. Ίσως κάτι, δηλαδή, να φανέρωσε ο Θεός στον προχριστιανικό κόσμο σχετικά με την αλήθειά του. Ίσως να υπήρχαν στους προχριστιανικούς πολιτισμούς ψήγματα, μόρια θείας αλήθειας, όπως έλεγε άλλοτε στη Ρώμη ο φιλόσοφος και απολογητής Ιουστίνος.

Το ίσως του Αυγουστίνου δεν κομίζει τίποτε στη δαιδαλώδη σύγχρονή μας φιλολογική συζήτηση για το νόημα ή τις πηγές της βιργιλιανής Εκλογής. Σημαίνει, όμως, πολλά για τη δυναμική που αναπτυσσόταν τότε στην αναμέτρηση της νέας θρησκείας με την αρχαία σοφία. Και σημαίνει ακόμη περισσότερα για τις προοπτικές και τους ορίζοντες που ανοίγονταν ακριβώς τότε για μία γόνιμη συνάντηση αλήθειας και κόσμου, χριστιανισμού και πολιτισμού, Εκκλησίας και τέχνης.

Από τον πρόλογο του βιβλίου

Ἡ τέταρτη Ἐκλογὴ τοῦ Βιργίλιου εἶναι ἕνα παράξενο ποίημα, ποὺ κυκλοφόρησε πιθανὸν τὸ 39 π.Χ. Ὁ μεγάλος ποιητὴς τοῦ ρωμαϊκοῦ κόσμου ὁραματίζεται ἕναν νέο κόσμο πλημμυρισμένο ἀπὸ φῶς καὶ εὐδαιμονία. Στὸ ἐπίκεντρο τῆς παραδεισένιας μεταμόρφωσης τῆς γῆς βρίσκεται ἕνα θεῖο βρέφος. Ἀργότερα, χριστιανοὶ τοῦ τέταρτου αἰώνα εἶδαν τὸ βιργιλιανὸ ποίημα ὡς συγκλονιστικὴ προφητεία τῆς ἔλευσης τοῦ Χριστοῦ στὸν κόσμο. Ἄλλοι πάλι θεώρησαν ὅτι ἕνας ἐθνικὸς ποιητὴς δὲν θὰ μποροῦσε νὰ εἶναι προφήτης.

Ὁ ἱερὸς Αὐγουστίνος στέκει κάπου ἀνάμεσα στὴν ἐνθουσιαστικὴ ἀποδοχὴ τῆς τέταρτης Ἐκλογῆς ὡς προφητικῆς ἐξαγγελίας καὶ τὴν περιφρονητικὴ ἀπαξίωσή της ὡς ὁράματος μὲ προφητικὸ μήνυμα. Ὁ μεγάλος βορειοαφρικανὸς Πατέρας καταθέτει τὴν ὑποψία ὅτι «ἴσως» ἡ Σίβυλλα, ἡ πηγὴ τῆς προφητικῆς ἔμπνευσης τοῦ Βιργίλιου κατὰ τὴ ρητὴ δήλωση τοῦ ἴδιου τοῦ ποιητῆ στὴν ἀρχὴ τῆς Ἐκλογῆς, «κάτι νὰ εἶχε ἀκούσει». Ἴσως κάτι ἀπὸ τὴ θεία ἀποκάλυψη νὰ εἶχε δοθεῖ στὴν προχριστιανικὴ πολιτισμικὴ παράδοση. Ἴσως, ὅπως εἶχε διδάξει ἄλλοτε στὴ Ρώμη ὁ φιλόσοφος καὶ ἀπολογητὴς Ἰουστίνος, νὰ ὑπῆρχαν ψήγματα θείας ἀποκάλυψης στοὺς προχριστιανικοὺς πολιτισμούς.

Ἡ νεότερη φιλολογικὴ ἔρευνα ἑρμήνευσε τὴν τέταρτη Ἐκλογὴ ἐντάσσοντάς την εἴτε στὸ ἑρμηνευτικὸ πλαίσιο τῶν διαπολιτισμικῶν σχέσεων, τῶν ἐπιδράσεων καὶ ἀπηχήσεων ἀπὸ τὴν Ἐγγὺς Ἀνατολή, εἴτε πάλι σὲ ἐκεῖνο τῆς Δύσης, δηλαδὴ αὐστηρὰ ἐντὸς τοῦ πλαισίου ἐπιρροῶν ἀπὸ τὴ μακραίωνη προγενέστερη ποιητικὴ παράδοση τοῦ ἑλληνορωμαϊκοῦ κόσμου, ἀπὸ τὸν ἀρχαϊκὸ Ἡσίοδο καὶ τὸν ἀλεξανδρινὸ Θεόκριτο μέχρι τοὺς Ρωμαίους ποιητὲς τῆς ἐποχῆς τοῦ Αὐγούστου.

Ἡ ὑποψία τοῦ Αὐγουστίνου ὅτι ἡ Σίβυλλα ἴσως κάτι νὰ εἶχε ἀκούσει δὲν συνεισφέρει ἀσφαλῶς στὴν πρόοδο τῆς σύγχρονής μας ἐπιστημονικῆς συζήτησης, ἀλλὰ παραμένει σημαντικὴ σὲ ἕνα ἄλλο ἐπίπεδο. Προϋποθέτει ἕνα ἄνοιγμα τῆς θεολογίας στὸν ἀρχαῖο πολιτισμό. Ἡ πατερικὴ θεολογοῦσα σκέψη καὶ εὐαισθησία δὲν ἐπιχειρεῖ νὰ τὸν ἀποξενώσει ὡς παγανιστικὸ καὶ βέβηλο ἀπὸ τὸ μυστήριο τῆς θείας ἀποκάλυψης.

Από τον Γιώργο Σταυρόπουλο

Δείτε παρουσιάσεις των βιβλίων εδώ.

Ίσως η Σίβυλλα κάτι να είχε ακούσει